Verslavingsgenetica

In 2012 zijn de werkzaamheden van de leerstoel Verslavingsgenetica gestart. Bij dit werkterrein gaat het (a) om predictie van verslaving, (b) om het kunnen voorspellen van de behandelingsrespons, (c) om identificatie van biologische factoren en (e) om de ontwikkeling van nieuwe behandelingen. Uitgangspunt is dat genetische varianten invloed hebben op het risico van verslaving. Dit leidt dan tot deze vragen:

  • Welke genetische varianten en welke onderliggende biologische mechanismen 
spelen een rol bij verslaving?
  • Heeft de verslaving van ieder individu zij eigen unieke oorzaak? Met andere woorden: ‘Zijn er een groot aantal veel voorkomende genetische varianten met ieder een klein effect of zijn er zeldzame varianten met een groot effect? Aan het einde van dat jaar werd een startsubsidie verleend aan het projectonderzoek 'Identificatie nieuwe varianten, betrokken bij alcoholverslaving'.

Tevens werden voorbereidingen getroffen voor een maatschappelijke discussie. De huidige maatschappelijke vraagstukken rond verslaving en genetica zijn van drieërlei aard:

De maatschappelijke impact van middelengebruik

  • lees meer...
  • In een recent rapport van de US Burden of Disease Collaborators werd een inschatting gemaakt van de impact van een aantal veel voorkomende aandoeningen op de levensverwachting van de mens.

    Opvallend is, dat zowel nicotinegebruik als alcoholgebruik naast
 bijvoorbeeld hoge bloeddruk en een gebrek aan lichaamsbeweging genoemd worden als
 belangrijke risicofactoren voor een verminderde levensverwachting. Dit duidt er op zich al op
 welk een enorme impact middelenverslaving op de samenleving heeft, om van gedragsverslaving nog maar te zwijgen. Behalve de verminderde levensverwachting leidt dit alles tot
 negatieve sociale, lichamelijke en psychologische consequenties. En ook de maatschappelijke
 kosten zijn hoog.

Een verschuiving in de maatschappelijke opinie van ‘zwak’ naar ‘ziek’

  • lees meer...
  • Wat betreft de maatschappelijke opinie met betrekking tot een overmatig gebruik, gebaseerd op afhankelijkheid is er een verschuiving gaande van zwak (‘verslaafde slappeling’) naar ziek (‘patiënt').

    Nationaal en internationaal onderzoek laat zien, dat verslaving/ afhankelijkheid een grote erfelijke component heeft en dat zij gepaard gaat met chronische veranderingen in de hersenactiviteit. Er is een biologisch mensbeeld in opkomst. Hoewel daarvoor zeker een wetenschappelijke basis is, is er weinig ruimte voor nuance in de maatschappelijke discussie hieromtrent. In zekere zin gaat het publiek met het beeld van verslaving als hersenziekte ‘aan de haal’. Het genoemde biologische mensbeeld roept belangrijke vragen op en een wetenschappelijke inbreng in deze discussie is essentieel.

    Bijvoorbeeld: wanneer een biologisch model voor verslaving gehanteerd wordt, is er dan nog ruimte voor individuele verantwoordelijkheid?

    Bij het bespreken van dit soort vraagstukken zal de nuance ingebracht moeten worden, dat er weliswaar individuele verschillen zijn wat betreft het risico op het krijgen van een verslaving/ afhankelijkheid, maar dat er geen sprake is van een deterministisch systeem.

Ethische kwesties omtrent genetisch onderzoek

  • lees meer...
  • De toename van technologische mogelijkheden leidt tot belangrijke ethische vragen. Bijvoorbeeld of een individu met behulp van een genetische test kan bepalen wat zijn of haar persoonlijke risico is op het ontwikkelen van een verslaving. Genetisch onderzoek kan men nu al op eigen initiatief laten uitvoeren voor enkele honderden euro’s. Maar wat is de validiteit van
 deze tests? Hoe kan men de resultaten ervan interpreteren? En stel, dat met behulp van een
 dergelijke test duidelijk is, dat het risico op het krijgen van een ernstige aandoening sterk verhoogd is, heeft dit dan consequenties als men bijvoorbeeld een levens- of ziektekostenverzekering wil afsluiten?

    Ook hier is de inbreng van experts op het gebied van verslaving, genetica en ethiek essentieel zodat de discussie niet gevoerd wordt op basis van sentiment.
 Een andere maatschappelijke kwestie is de complexe vraag 'Van wie is een gen nu eigenlijk?'

    Kan een bedrijf een patent aanvragen en zo het alleenrecht krijgen om voor een specifiek gen genetische tests uit te voeren? En ontstaat er zo een ‘genetische industrie’? Onlangs heeft de hoogste rechter in de VS deze mogelijkheden aan banden gelegd naar aanleiding van een protest van artsen en patiënten over een genetisch patent bij borstkanker.

Als start van deze discussie werd op 25 januari 2013 werd een internationaal symposium 'The impact of genetic research on addiction' gehouden. Voorafgaand aan de oratie van prof Derks onder de titel ‘De verborgen bouwstenen in de psychiatrie’.